Báo Lào Cai Online
Hotline: 02143.840.046 - 0986575708

Văn hóa-Văn nghệ

Trở về Sín Chải

12/09/2017 15:01

LCĐT - Mùa thu vùng cao đến sớm. Dưới kia còn những cái nắng chang chang, đốt sạm những trái bưởi trong vạt vườn dại nắng thì ở đây tiết trời đã se se lạnh. Buổi sớm, sương bay lãng đãng. Tám - chín giờ, sương dần tan, nắng vàng rười rượi như ánh trăng trải lan trên những triền núi.

Sín Chải vào năm học mới trong tiết trời thu đến sớm như thế.

Đã qua những thời kỳ dài, những năm tháng gian nan gây dựng việc học hành. Bây giờ, trẻ em đi học đã là việc bình thường.

Năm nay, thầy giáo Tuấn mới được điều về Sín Chải làm hiệu trưởng trường tiểu học. Đồng nghiệp trong huyện vùng cao vốn gắn bó đã lâu, dù Tuấn mới về đây, nhưng anh em đều là chỗ quen biết cả, chỉ có Sùng Seo Nhà mới tốt nghiệp trường sư phạm được điều về ngay xã nhà là giáo viên mới. Tuấn đi gặp lãnh đạo địa phương, đây là thủ tục báo cáo ra mắt, cũng là để hiểu biết thêm tình hình. Bây giờ, Tuấn đến nhà ông Sùng Seo Chô - một già làng và là người có uy tín của cả vùng. Tuấn rủ Seo Nhà đi cùng cho vui và để dẫn đường. Seo Nhà đi cùng Tuấn trong niềm vui của người vừa cởi áo sinh viên để làm anh giáo và tự hào vì ông Sùng Seo Chô là ông nội của mình.

    

Nhà ông Sùng Seo Chô đây rồi. Con dốc ngắn dẫn lên ngôi nhà mái xám màu thời gian, sương gió vùng cao. Từ vườn mận sắp đến mùa thay lá bước ra là ông lão tóc đốm bạc, khô gầy nhưng còn khỏe khoắn, đôi mắt nhỏ vẫn ánh lên cái nhìn tinh nhanh. Nhà giới thiệu:

- Thầy giáo Tuấn mới về Sín Chải, ông ạ!

Ông lão Sùng Chô nheo nheo mắt nhìn, những đường nhăn trên trán hơi xô lại. Hình như ông đang tìm điều gì trong ký ức. 

Ông lão hỏi:

- Thầy giáo quê ở đâu?

- Dạ! Cháu quê Phú Thọ!

Lão Sùng Chô vẫn nhìn Tuấn với ánh mắt vẻ như soi xét.

- Không đúng rồi á!

Tuấn càng băn khoăn trước cái nhìn và câu nói của ông lão.

- Đúng là cháu quê Phú Thọ mà!

- Thế ở huyện nào?

- Huyện Hạ Hòa! Hạ Hòa, Phú Thọ!

Mắt ông lão vẫn nhìn Tuấn chăm chú như có vẻ soi xét đăm chiêu.

- Không đúng á! Là Hạ Hòa, tỉnh Vĩnh Phú kia!

- Ông ơi! Ngày xưa là Vĩnh Phú, rồi tách ra thành Phú Thọ.

- Ờ ờ! Thầy giáo của Sín Chải ngày xưa ở huyện Hạ Hòa.

- Thầy giáo ấy tên là gì ạ?

- Tên Hải! Nguyễn Quốc Hải!

- Thế thì đúng rồi! Thầy giáo Nguyễn Quốc Hải là ông nội cháu!

Mắt ông lão Sùng Chư sáng lên, tiếng cười khờ khờ kéo giãn những nếp nhăn trên gương mặt già nua. Mắt ông lão nhìn không sai mà. Mới thoáng gặp Tuấn, ông lão đã ngờ ngợ. Những nét trên gương mặt thầy giáo trẻ gợi cho ông nhớ lại hình ảnh thầy giáo của mình từ những năm xa lắc. Những hình ảnh ấy khuất lấp sau bao năm tháng, thỉnh thoảng chợt hiện về trong những khoảnh khắc vui buồn. Đến hôm nay, những hình ảnh ấy bỗng nhiên hiện ra và gợi nhớ. Bây giờ thì thật vui. Chưa được gặp lại thầy giáo của mình năm xưa, nhưng đã gặp được cháu nội của thầy đây rồi, gặp ngay tại Sín Chải. Vui quá, thầy Hải ơi! Lão Sùng Chô hồ hởi kể, tâm trí lão trở về với hình ảnh xưa.

Hơn năm mươi năm trước, ngày lão mới mười ba mười, bốn tuổi - ngày cả Sín Chải lần đầu tiên đón thầy giáo Hải về mở lớp. Cậu bé Sùng Chô đi học chệch choạc. Nếu không có thầy giáo Hải khuyên nhủ, bảo ban thì chữ chả vào đầu, có vào rồi cũng rơi rụng hết ngoài ruộng, ngoài nương. Thầy còn bảo bao điều khác nữa chứ. Ố dô! Thế mà đã hơn năm mươi năm rồi. Sùng Chô đã thành lão già rồi. Thầy giáo Hải chắc cũng già lắm. Năm ấy, thầy mười chín, hai mươi tuổi mà. Chắc thầy giáo già đi nhiều lắm rồi.

Chuyện trò xởi lởi một hồi, lão Sùng Chô bảo:

- Có dịp nào tôi được gặp lại thầy Hải không nhỉ?

Nói vậy nhưng chỉ là ao ước, chứ thầy trò cùng già rồi, đường xa lắm, làm sao mà gặp nhau được! Ơ thầy Hải ơi! Thế mà hơn năm mươi năm rồi. Thầy có cháu nội trở lại Sín Chải làm thầy giáo rồi, quý lắm. Giá như hai thầy trò mình có dịp gặp lại nhau nhỉ? Thầy Hải ơi! Xa quá! Già quá mất rồi!

Trong lời lão Sùng Chô như có tiếng thở dài nuối tiếc của tuổi già.

*     *     *

Từ hôm ấy, lão Sùng Chô vui lắm. Lão kể với vợ, hai vợ chồng cùng sống lại ký ức xưa. Những người bạn cùng lớp học đánh vần rồi tập đọc, tập chép, tập làm tính với lão đã nằm dưới đất đá quá nửa, chỉ còn lại vài ba lão già. Lão Seo Chư tai nghễnh ngãng ai nói gì cũng chả thèm nghe. Lão Giàng Tếnh ốm yếu mấy năm nay chỉ nằm bẹp trong nhà. Lão Lầu A Thông thì còn khỏe, có phiên chợ huyện vẫn thấy ngồi bên bàn thắng cố uống rượu, cứ gặp lại kéo lão ghé vào bá vai nhau trò chuyện. Vui thế này thì phải tìm gặp lão Lầu A Thông.

 - Này! Còn nhớ thầy giáo Hải chứ?

- Nhớ! Nhớ! Tôi bỏ học hai lần, thầy Hải đến nhà, mình lẩn ra nương ngô sau nhà trốn thầy mà!

- Cháu nội thầy Hải về dạy học ở Sín Chải mình đấy. Thầy giáo Tuấn cháu nội thầy Hải đấy!

- Ố dô! Thầy Hải có cháu nội lên Sín Chải á? Ông cũng có cháu nội về dạy học ở Sín Chải. Hai thầy trò coi như gặp nhau rồi á!

- Giá như chúng mình gặp thầy Hải nhỉ?

- Thế thì hay lắm! Nhưng già rồi! Chả gặp được đâu.

Ấy thế mà có đấy, có một cách đột ngột, bất ngờ. Trưa nay, một anh chạy xe ôm đưa ông lão đến cổng trường Tiểu học Sín Chải. Ông lão đứng ở cổng trường, chầm chậm quay nhìn bốn phía rồi chăm chắm nhìn vào khu trường, học sinh tíu tít nô đùa. Người ấy là ông giáo già Nguyễn Hải. Ông lên Sín Chải không hẹn trước, không nhắn tin thông báo gì cả. Ông ao ước có chuyến đi này từ lâu, nhưng lí do công việc, đường sá, sức khỏe, tuổi tác và cả sự ngăn cản của con cháu, ông chẳng thể đi được. Biết cháu nội lên dạy học ở vùng đất ông đã từng gắn bó khi xưa, nhưng gặp lần nào cũng chỉ nghe cháu nói qua qua. Cánh trẻ coi lớp tuổi ông là ngoài cuộc rồi, cứ nghỉ cho yên tuổi già. Hé ra ước muốn lên thăm lại núi non, làng bản năm xưa là thằng cháu gạt phắt, lảng sang chuyện khác. Ao ước của ông cứ nén lại. Dịp này thì ông đi, nhất quyết đi một chuyến, bởi đường sá, xe cộ đã thuận tiện, sức khỏe nhờ giời có khá hơn, không đi một chuyến vào lúc này thì còn để bao giờ nữa?

  Bây giờ, ông đã đến vùng đất năm xưa trong sự bất ngờ của cháu ông. Tuấn cùng Seo Nhà đưa ông đến nhà lão Seo Chô. Để yên xem hai ông lão có nhận ra nhau không nhé? Dễ gì. Đã mấy chục năm rồi, thầy đã già nua, trò cũng đã thành ông lão. Nhưng kìa, từ xa, ông giáo già đã reo lên:

- Seo Chô! Seo Chô!

Lão Seo Chô đứng sững rồi lắp bắp: “Ố dô! Ố dô!”. Tay chân lão luống cuống, miệng cười, mắt chớp chớp, miệng cứ: “Ố dô! Ố dô” hồ hởi mừng vui. Hai thầy trò ôm chầm lấy nhau.

- Mừng lắm thầy giáo ơi! Seo Nhà là cháu nội em, làm quân của thầy giáo Tuấn - cháu nội thầy. Hôm nay thầy trò ta lại gặp nhau! Vui lắm! Phấn khởi lắm!

Bao nhiêu chuyện xưa, bao nhiều điều từ bấy đến nay muốn hỏi, muốn kể. Câu chuyện cứ tiếp nối cũ mới xen cài.

- Thế Seo Say đâu?

Người đàn bà già nua bước vào, miệng cười móm mém, vẻ lúng túng trước người khách lạ.

- Seo Say đấy thầy ơi!

- Tôi vẫn nhận ra những nét của Seo Say ngày xưa đấy!

- Lâu thế mà thầy vẫn nhớ á?

- Nhớ chứ!

Sao lại không nhớ? Ngày ấy, lớp học ở Sín Chải lèo tèo, vơi dần đến lớp ba thì nghỉ hết. Nghỉ học hai năm thì Seo Chô mười bảy, mười tám tuổi, thành chàng trai giỏi cày nương, đã biết thích con gái, biết xách lồng họa mi đi chơi phiên chợ huyện, đêm đêm cây sáo giắt thắt lưng đến tận các bản xa. Phiên chợ ấy, Seo Chô gặp Seo Say. Cô nàng váy thêu hoa đung đưa, đôi má ửng hồng, đôi mắt sáng như mắt chim họa mi đã lọt vào mắt Seo Chô. Về  nhà, anh chàng cứ vấn vương, cứ thơ thẩn như bị cô gái lấy mất hồn. Seo Chô gọi bạn trai đến, bàn nhau đi cướp bằng được Seo Say. Bàn nhau hào hứng công khai nên thầy Hải biết hết. Thầy gặp riêng Seo Chô:

- Cậu sắp lấy vợ phải không?

Mặt Seo Chô ửng lên:

- Em thích cô Seo Say bên Lùng Sán.

- Các cậu định đi kéo cô ấy về à?

- Phong tục người Mông mà thầy!

Thầy Hải tỉ tê hỏi chuyện:

- Cậu đã trò chuyện với cô ấy chưa?

- Em nhìn đã thấy thích mà!

- Thầy bàn thế này nhé! Seo Chô thổi sáo hay, thổi kèn lá cũng khéo. Em thích Seo Say thì để tiếng sáo và tiếng kèn lá nói hộ. Nếu cô ấy ưng ý thì sẽ đáp lời. Bấy giờ, Seo Chô sẽ cầm tay cô ấy dắt về, vẫn là theo lý của người Mông ta mà! Đừng có đi bắt, không hay!

Cái sốt ruột của Seo Chô nén lại. Seo Chô làm theo lời thầy Hải. Anh chàng luyện lại tiếng sáo, tiếng kèn lá. Tiếng sáo, tiếng kèn lá cất lên. “… Anh đã đến bên vách nói lời con tim. Em có nhà thì rút then bước ra cùng anh. Anh đã tới bên cửa nói lời yêu mến. Em còn thức thì hé cửa đôi ta gặp nhau…”. Rồi Seo Chô đem cây sáo đi suốt mấy đêm trăng. Ít lâu sau, chàng dắt Seo Say về nhà. Cô gái dùng dằng bẽn lẽn, tay như níu lại nhưng lòng đã ưng ý theo Seo Chô về nhà.

Tiếng lão Seo Chô cắt dòng hồi tưởng của thầy Hải:

- Hầy dà! Lâu thế mà thầy vẫn nhớ! Nhưng bây giờ Seo Say già quá rồi, xấu đi rồi. Cái đẹp đã bị nắng mưa lấy đi hết, cái xinh đã để hết ngoài nương, ngoài ruộng rồi thầy giáo ơi!

- Cái đẹp cái xinh truyền sang cho con cháu chứ? Có phải không hai cháu?

- Vâng ạ! Đúng thế đấy ạ!

Lâu lắm ông Hải lại được ăn bữa cơm dân dã quây quần ngay cạnh bếp lửa trong ngôi nhà người Mông. Gà đen luộc chặt từng mảnh to chấm ớt giã trộn muối, canh rau cải nương, quả bí non đập giập nấu xương. Can rượu ngô rót ra từng bát sóng sánh. Lão Sùng  Chô nâng bát rượu:

- Hẩu chớ! Thầy giáo!

Ông Hải đáp lại:

- Hẩu chớ!

Lão Sùng Chô uống ực một ngụm rượu:

- Khà! Thầy giáo vẫn nhớ hẩu chớ?

- Nhớ chứ! Hẩu chớ - Uống rượu. Mình dạy chữ, Sùng Chô và các bạn dạy mình tiếng Mông mà!

Đúng như thế! Những năm tháng ở Sín Chải này, ông Hải đã học tiếng Mông và học được bao nhiêu điều khác. Thầy giáo trẻ từ miền xuôi lên, vốn liếng văn hóa lớp bảy và mấy cuốn sách giáo khoa chứ nào đã có kinh nghiệm nghiệp nghề gì đâu. Mọi thứ về thổ ngơi, núi đồi, làng bản, phong tục sinh hoạt của bà con nơi đây đều lơ ngơ. Thì phải học thôi. Vừa làm vừa học. Học từng tí một. Ấy vậy mà vỡ vạc dần ra. Nói học trò dạy thầy là nói thật lòng. Học trò dạy, dân dạy. Học được nhiều nhất là từ Sùng Chô và ông bố cậu ta. Phải học mới biết ăn máo của - mèn mén. Học mới biết đến nhà bà con thì phải thế nào. Ông Sùng Lử, bố Sùng Chô bảo:

- Thầy giáo à! Người Mông mình quý cái tình. “Bạn tốt tráng một quả trứng ăn không hết”. Cái tình quý lắm mà, nhưng người Mông mình cũng rất quý cái lý. “Từ tình chứ không từ lý”. Thầy gọi học sinh đi học phải đem theo cả cái tình, cả cái lý. “Đường cong phải uốn mới thẳng”.  “Dao cùn phải mài mới sắc”. Cái lý của người Mông đấy! Còn nhiều cái lý nữa, thầy giáo à!

Thấm lời mộc mạc nói ra từ gan ruột của lão Sùng Lử, thầy giáo Hải đã đem cái tình, cái lý đến với học trò. Cái tình là trước nhất. Sau mới đến cái lý.

Đấy, như cái cậu học trò Lầu A Thông ở sau núi bên kia, Sùng Chô có nhớ không nhỉ? Nhớ! Nhớ chứ thầy giáo à. A Thông trốn học mấy lần mà! Đúng đấy, Lầu A Thông… Vừa nhắc đến đây thì một ông lão da đen cháy bước vào. Ố dô! Cứ như con ma ấy! Vừa nhắc tên đã đến ngay! Lầu A Thông đây thầy giáo ơi! Mấy lời chào nhau và bát rượu đầy đã đến tay lão A Thông, câu chuyện cái lý người Mông lại tiếp tục. A Thông trốn học mấy lần, đúng không? Đúng mà! Hỏi vì sao, A Thông bảo: Học cái chữ khó lắm thầy giáo à! Biết A Thông đang học rèn dao, học đúc lưỡi cày, lại say mê học làm súng, thầy giáo nói lý: Thế rèn cục sắt thành con dao sắc có khó không? Khó mà! Nấu cho gang cứng chảy thành nước có khó không? Khó chứ? Thế khoan thanh sắt thành nòng súng có khó không? Càng khó đấy thầy giáo ơi! Thế mà người Mông ta làm được. A Thông đang học và đang làm được, lại còn làm khéo. Thế thì học chữ có khó cũng làm được chứ? Ồ! Em chịu cái lý của thầy rồi. Đấy, hồi ấy tôi học cái lý của người Mông rồi nói lý với các cậu như thế.

Câu chuyện của ba ông lão thầy trò rôm rả, lay động nghĩ suy của hai thầy giáo trẻ. Đã mấy năm Tuấn dạy học ở vùng cao, tưởng là có ít nhiều kinh nghiệm, nhưng chả thấm gì với người già.

Lễ khai giảng trường Sín Chải năm nay có hai vị khách đặc biệt. Ấy là ông giáo già Nguyễn Hải và ông lão già làng Sùng Chô. Hai ông lão cầm tay nhau bước vào khu trường. Ông Hải níu lão Sùng Chô dừng chân trước cổng trường để ngắm nhìn bốn phía và nhìn ngắm khu trường.

Đúng rồi, túp nhà lớp học năm xưa ở đúng chỗ này đây. Bốn phía núi non vẫn dáng hình xưa cũ, nhưng nhà cửa, đường sá đã khác. Nơi lớp học lợp tranh đơn sơ xưa cũ đã là khu trường rộng rãi khang trang, sắc mầu tươi tắn và đông vui tíu tít học trò. Ông say sưa ngắm nhìn những gương mặt sáng sủa, những bước chân chạy nhảy hồn nhiên, những âm thanh rộn rã đùa vui nói cười. Những thầy giáo, cô giáo thế hệ con cháu giỏi lắm, tài khéo lắm. Lòng ông giáo già dâng lên niềm phấn khởi tin yêu. Lão Sùng Chô chứng kiến Sín Chải thay đổi qua những năm dài, bây giờ càng thêm phấn khởi.

Hai ông lão bước vào sân trường trong ánh mắt nhìn vui vẻ hồn nhiên của lớp học trò bé thơ.

Lễ khai giảng diễn ra trang trọng và tươi vui. Tiếng cô giáo giới thiệu trịnh trọng:

- Thật đặc biệt, trong ngày vui tựu trường năm nay, nhà giáo Nguyễn Quốc Hải, thầy giáo đầu tiên của Sín Chải gần sáu mươi năm trước, từ quê nhà Phú Thọ đã trở về thăm Sín Chải, thăm lại trường xưa…

Cô giáo chưa dứt lời, ông giáo già Nguyễn Quốc Hải đứng dậy, giơ hai bàn tay xương xẩu lên vẫy vẫy.

Học trò nhổm lên nhìn. Tiếng vỗ tay rào rào. Sân trường rộn vui hẳn lên. Mấy cô giáo đứng lên đưa hai bàn tay ra hiệu và nhắc “Trật tự! Trật tự”, nhưng chính ông lão Sùng Chô đã tạo nên không khí thật vui của ngày hội khai trường.

Các nghi thức diễn ra theo chương trình. Sau bài diễn văn khai giảng của thầy hiệu trưởng, một bé gái lên đọc lời phát biểu, giọng lanh lảnh, trơn tru trôi chảy như đọc bài thuộc lòng. Các thầy cô hồi hộp lo lắng rồi thở phào khi bé gái đọc xong câu cuối và đưa tay chào theo nghi thức Đội. Tuấn thoáng nhận ra nét gì đó chưa vui trên gương mặt ông mình. Ông Hải quay sang hỏi Tuấn:

- Bài phát biểu có phải của cháu ấy viết?

Tuấn lúng túng chưa trả lời thì một cô đã nói thật:

- Dạ! Cô giáo phải viết hộ đấy ạ!

- Tiếc quá! Giá để cháu tự viết có phải hay không! Các cháu nhanh nhẹn lắm mà! Ông tin là các cháu viết được. Các cháu được tự làm rồi sẽ quen, sẽ giỏi. Có phải không anh Sùng Chô?

- Phải chứ! Thầy giáo nói đúng cái lý mà!

Bây giờ đã chuyển sang phần văn nghệ. Từng tốp học trò nối tiếp nhau lên múa hát. Tiếng hát trẻ thơ trong trẻo ngân vang. Sân trường rộn rã hẳn lên. Ông giáo già từ từ bước lên sân khấu:

- Hôm nay tôi vui như trẻ lại. Tôi hát bài mấy chục năm trước đã dạy học sinh Sín Chải hát.

Những tiếng reo và vỗ tay vang dậy. Giọng hát ông giáo già cất lên.

- Trên đỉnh núi lưng đèo người Mèo ca hát…

Bài hát gợi lại niềm vui của thầy giáo trẻ năm xưa. Bỗng lão Sùng Chô rảo bước lên sân khấu, đứng bên thầy giáo cũ của mình và cùng hát. Giọng ồ ề của ông hòa cùng giọng ông giáo già. Hai ông già bá vai nhau hát say sưa:

- …Từ nay dân Mèo sống chung. Bản Mèo vui trong tiếng khèn…

Cao Văn Tư
Mã bảo mật

Tổng Biên tập: Ngô Văn Hinh, Phó Tổng Biên tập: Nguyễn Đức Hoàng - Đặng Viết Xuyên. Trụ sở: Tầng 6, khối 4, phố 30 tháng 4, P.Bắc Lệnh, T.P Lào Cai.

Giấy phép xuất bản số: 41/GP-BTTTT cấp ngày 28/01/2016; Điện thoại: 0214.3840.046 - Fax: 0214.3840.921; Email: baolaocaidientu@gmail.com

Ghi rõ nguồn “Báo Lào Cai điện tử” khi sử dụng thông tin trang này.